ZIEPUKE SUMU TAMU ZA BIDHAA ZA KISASA

YALIYOMO

UTANGULIZI 2

USHAURI KWA MSOMAJI 3

MATUMIZI YA LUGHA KATIKA KITABU HIKI 3

SHUKURANI 4

KWA MSOMAJI ASIYE NA MSINGI MKUBWA WA SAYANSI 5

MAONI JUU YA CHANGAMOTO ZA KITAALUMA 5

SURA YA 1 15

SAYANSI YA UDANGANYIFU WA MLANGO WA ULIMI NA PUA 15

KUUDANGANYA ULIMI KUPITIA LADHA YA SUKARI NA MADHARA, MAGONJWA NA VIFO VYAKE. 16

SUKARI ZA ASILI ‘’fructose’’ 17

SUKARI ZA KISASA ‘’Artificial sweeteners’’ 26

SUKARI ZA KISASA ‘’artificial sweeteners’’. 27

TATIZO FEKI LA MADHARA YA UTUMIAJI WA SUKARI ZA KISASA ‘’artificial sweeteners’’ kama vile Aspartame. 29

USHAHIDI WA TAFITI ZA KISAYANSI JUU YA MADHARA YA SUKARI ZA KISASA 31

TATIZO HALISI LA KUDANGANYA ULIMI NA NDIYO LENGO LA KUPOTOSHA MLANGO HUU WA FAHAMU 34

SAYANSI YA KUUDANGANYA UBONGO KUPITIA SUKARI ZA KISASA 35

MATOKEO YA KUATHIRI UBONGO KUPITIA SUKARI ZA KISASA KAMA SODA ZA DIET 36

UTAFITI:SUKARI ZA KISASA ZINAVYOHARIBU MFUMO WA UBONGO 40

MATOKEO YA SUKARI ZA KISASA KATIKA AFYA YA UBONGO 42

MATATIZO YA AKILI YANAYOAMBATANA NA SUKARI ZA KISASA ZENYE ASPARTAME. 43

Utafiti wa wanachuo waliokuwa wakipewa bidhaa za viwandani na kisha kupimwa uwezo wao wa utambuzi. 45

NAMNA UBONGO UNASHINDWA KUSOMA NA KUKUMBUKA BAADA YA KUTUMIA BIDHAA ZENYE SUKARI ZA KISASA. 49

UBONGO UNAVYOTHIRIWA KIUTAMBUZI ‘’perception’’, KIHISIA ‘’emotion’’,UWEZO WA KUZINGATIA ‘’attention’’ NA UJUZI ‘’cognitive’’ UKITUMIA SODA NA BIDHAA ZOTE ZA SUKARI ZA KISASA. 51

UFUPISHO AU SUMMARY YA PICHA YA NAMNA SODA NA BIDHAA ZA VIWANDANI ZINAVYOATHIRI UBONGO NA AKILI. 54

KEMIKALI ZINGINE HATARI KATIKA MATUMIZI YA BIDHAA ZA VIWANDANI. 62

RANGI ZA VYAKULA ‘’COLOURANTS’’. 63

KWANINI VYAKULA VINABADILIKA RANGI VIKIKOMAA? 64

RANGI HUISHIA WAPI MWILINI? 65

KUHUSU RANGI ZA KISASA? 67

HATARI KUBWA ZA RANGI HIZI ZISIZO ZA ASILI 69

SAYANSI YA SELI ZA KINGA ZINAZOATHIRIWA NA RANGI YA KISASA YA CHAKULA 73

VITIA LADHA VYA KISASA ‘’artificial flavours’’ 76

MAAJABU YA KUFELI KUUNDA VITIA LADHA VYA KISASA 78

VITIA LADHA VYA KISASA 80

VICHOCHEA LADHA ‘’flavour enhancer’’ MONOSODIUM GLUTAMATE. ‘’MSG’’ 82

MADHARA YA VICHOCHEA LADHA NA LADHA ZA KISASA KWA AFYA 83

MADHARA KWA UPANDE WA LADHA ZA KISASA 85

SAYANSI YA KUTENGENEZA URAIBU KUPITIA VYAKULA VYA KISASA 87

KWANINI MUNGU ALIUMBA MIWA, VIAZI, MAPERA, NDIZI n.k NA HAKUUMBA CHOCOLATE,PIPI n.k 89

JE WAJUA MAAJABU YA ENERGY DRINK: 91

MADHARA YA SARATANI NA AFYA YA MFUMO WA CHAKULA KUTOKANA NA LADHA ZA KISASA 92

MATUMIZI YA ANTIOXIDANTS ‘’vizuia oksijeni’’ 94

KWANINI CHAKULA HUWA KINAKUWA CHA NJANO AU CHEUSI KINAPOZIDI KUHARIBIKA 95

UTENDAJI WA ANTI OXIDANTS 97

KWANINI ZIWE NA MADHARA KAMA ZINAFANYA KAZI NZURI YA KUTUNZA CHAKULA 98

KWA HIYO TUACHE KUTUNZA VYAKULA KWA MUDA MREFU? 100

VIYEYUSHA MAFUTA ‘’emulsifiers’’ NA VIBORESHA MKOROGO ‘’stabilizers’’. 101

VIBORESHA MKOROGO ‘’Stabilizers’’ 102

MADHARA YA STABILIZERS NA EMULSIFIERS 103

VIYEYUSHAJI ‘’SOLVENTS’’ 105

‘’PRESERVATIVES ‘’vitunza chakula’’ 106

NAMNA VITUNZA VYAKULA ‘’preservatives’’ VINAVYOUA KINGA 108

MADHARA MAKUBWA YA SODIUM BENZOATE 109

MADHARA MAKUBWA YA SODIUM NITRITE 110

MADHARA MAKUBWA YA SODIUM SULFITE 111

SUMMARY YA JUMLA YA MADHARA KATIKA MFUMO WA KINGA KWA MATUMIZI YA VIONGEZWA KWENYE CHAKULA 112

POMBE NA UDANGANYIFU WA FAHAMU 114

POMBE "alcohol" 114

BIOLOJIA YA POMBE MWILINI 117

POMBE MDOMONI 117

POMBE TUMBONI 118

JE WAJUA TOFAUTI ZA KUWAHI KULEWA? 121

POMBE KATIKA INI 121

SAYANSI YA INI YA KUJIKINGA NA SUMU 121

POMBE NA INI 123

KWANINI MLEVI NA KITAMBI 124

KWANINI WANAWAKE WANALEWA HARAKA ZAIDI YA WANAUME? 126

MADHARA YA POMBE KATIKA UBONGO NA UDANGANYIFU WA MILANGO YA FAHAMU 128

GETI LA GABA ‘’GAMMA AMINO-BUTYRIC ACID’’ 130

MATOKEO YA KIAKILI YA KUNYWA POMBE KATIKA GABA 132

GETI LA GLUTAMATE/NMDA ‘’N-Methyl D-Aspartate’’ RECEPTOR 134

MATOKEO YA KIAKILI YA KUCHEZA NA GETI LA NMDA 136

POMBE HUCHOCHEA UZALISHAJI WA HOMONI DOPAMINE NA SEROTONIN 138

MADHARA YA DOPAMINE KATIKA AKILI ZA WATU 140

MATUMIZI YA KAHAWA "coffee",CHAI "tea", COCOA NA UDANGANYIFU WA FAHAMU 140

KAHAWA "coffee" 140

CHAI " tea" 141

KWANINI WANYAMA HUWA WAKILA MAJANI HUKU WAKITEMBEA TEMBEA 142

KUHUSU UVUNAJI WA CHAI? 143

JE WAJUA TABIA YA CHAI KWA VIMELEA ? 143

COCOA 144

SIFA YA COCOA, COFFEE NA CHAI KWA PAMOJA 145

MADHARA YA UTUMIAJI SANA WA CAFFEINE kwenye KAHAWA NA CHAI 147

SAYANSI YA KUATHIRI UBONGO KWA KUTUMIA KAHAWA,CHAI NA KOKOA 148

KWANINI WATUMIA KAHAWA HUUKIMBIA USINGIZI? 150

KWANINI CAFFEINE ZIWE SUMU MAKINI HIVI? 151

KWANINI HUSEMWA KAHAWA KIDOGO NI NZURI KWA AFYA KWA SABABU BAADHI? 151

TAFITI YA MADHARA YA KAHAWA KWA WATOTO WA SHULE 154

FAIDA ZA USINGIZI KISAYANSI 156

KIPI WASICHOKIJUA WATUMIAJI WA KAHAWA 157

MADHARA YA UVUTAJI SIGARA NA UDANGANYIFU WA MFUMO WA FAHAMU. 159

SAYANSI YA UTENDAJI WA SIGARA. 159

SIGARA KWENYE UBONGO 160

SIGARA NDANI YA MWILI KWA UJUMLA 161

MADHARA YA MATUMIZI YA PILIPILI ‘’SPICY’’ KATIKA UDANGANYIFU WA MILANGO YA FAHAMU. 163

SAYANSI YA UTENDAJI WA PILIPILI 164

MATOKEO YA ULAJI WA PILIPILI 165

Faida kadhaa za ulaji wa pilipili 166

MASWALI YA MASHAKA YA KUJIULIZA? 168

MADHARA YA UNYWAJI WA MAJI BARIDI SANA NA MFUMO WA FAHAMU. 169

SAYANSI YA KUHISI KIU YA MAJI 169

SAYANSI YA UDANGANYIFU HATARI WA KUNYWA MAJI YA BARIDI KALI SANA AU BARAFU 171

MADHARA MENGINE YA KULA CHAKULA NA KUNYWA VINYWAJI BARIDI SANA 174

ULAJI WA NYAMA NA UDANGANYIFU WA MILANGO YA FAHAMU. 176

NYAMA 176

HISTORIA YA ULAJI WA NYAMA 176

KWANINI TUNAKULA NYAMA? 179

WANYAMA WALA NYAMA ‘’carnivores’’ 182

WATU WANAOKULA NYAMA MBICHI 183

KWANINI WATU HUCHAGUA AINA ZA NYAMA? 185

SAYANSI YA UTAMU WA NYAMA 185

MAILARD REACTION 186

HARUFU NZURI ZA UTAMU ‘’aromatic flavors’’ 187

KWANINI NYAMA ZIMETOFAUTIANA UTAMU? 191

SABABU ZA MSINGI ZAIDI NA MAARUFU ZAIDI ZA KULA NYAMA AMBAZO HUFUNDISHWA 198

(Lakini ni feki…) 198

MADHARA YA ULAJI WA NYAMA UTAKAYO AMBIWA JUU JUU!! NA MADHARA HALISI 203

TATIZO FEKI: CANCER YA COLON 203

TATIZO HALISI:SABABU YA CANCER YA COLON 203

SABABU ZA TATIZO HALISI: KUFELI KWA MFUMO WA UTENDAJI WA JENETIKIA ‘’carcinogenesis’’ 204

TATIZO FEKI: UGONJWA WA MOYO MOJA KWA MOJA 209

TATIZO HALISI:SABABU ZA SHIDA MBALIMBALI ZA MOYO 209

UHUSIANO WA INSULINI NA UGONJWA WA KISUKARI 213

TATIZO FEKI: UGONJWA WA KISUKARI ‘’DM2’’ MOJA KWA MOJA. 215

TATIZO HALISI: CHANGAMOTO ZOTE ZA MATATIZO YA INSULINI 215

1.Uzalishaji wa Mafuta ya asili ya kuganda ‘’Saturated fatty acids’’ au SFA 215

3.Madhara ya upishi wa nyama kupitia kuunda ‘’Advanced Glycation End Products’’ au ‘’AGEs. 217

4.NYAMA HUATHIRI NGUVU ZA KIUME NA UZALISHAJI!!!! 219

TATIZO FEKI: MWANAUME KUSHINDWA KABISA KUSIMAMISHA UUME 219

TATIZO HALISI:MWANAUME KUPUNGUKIWA UWEZO NA NGUVU ZA KUSIMAMISHA UUME 219

5.NYAMA HUDHOOFISHA UWEZO WA MIFUPA !!! 225

TATIZO FEKI: MTU AWE NA MATEGE AU ASHINDWE KABISA KUTEMBEA 225

TATIZO HALISI:KUPUNGUA KWA UWEZO NA KUISHA POLEPOLE KWA MIFUPA 225

MAAJABU YA MWANAMKE KUPENDA NYAMA!!! 230

MFANO MBAYA WANAOTUMIA WANAWAKE WENGI KATIKA KULA NYAMA!! 230

URAHISI WA KUWATEKA WANAWAKE KWENYE NYAMA KIFIZIOLOJIA? 231

UHUSIANO WA ULAJI WA NYAMA NA SAIKOLOJIA YA WALAJI 231

TABIA NYINGINEZO ZA UDANGANYIFU WA MILANGO YA FAHAMU. 232

1.KUTAFUNA BIGIJII KWA MUDA MREFU 233

2.KUCHANGANYA VIBAYA AINA ZA VYAKULA. 237

3.KUTOFATA RATIBA ZA VYAKULA ZA ASILI YA AFRIKA 240

KAULI YA KUICHUNGUZA: USILE CHAKULA KINGI USIKU, KULA CHAKULA KINGI ASUBUHI!!! 241

MITINDO YA KULA KWA AFRIKA 241

MITINDO YA KULA ULAYA 243

4.KUTOKUBALANSI KIWANGO CHA NISHATI/MATUMIZI YA CHAKULA KULINGANA NA JINSIA 245

SWALI LA KWANZA: JE ULAJI HUFUATA TOFAUTI ZA KIJINSIA? 247

SWALI LA PILI: JE NISHATI ZAIDI AU CHINI YA UHITAJI INA MADHARA GANI? 247

MFANO MDOGO WA MFUMO WA MAISHA YA KISASA UNAVYOMWATHIRI MTOTO WA MJINI!! 248

5.UTUMIAJI ULIOPITILIZA WA MAZIWA YA NG’OMBE HASA WA KISASA 250

CHANZO CHA TATIZO LA UNYWAJI SANA WA MAZIWA 251

TATIZO FEKI; LACTOSE INTOLERANCE/KUSHINDWA KUVUNJA LACTOSE NA ALLERGY ZAKE 252

TATIZO HALISI 1:CHANGAMOTO ZA UPUNGUFU WA ENZYMES ZA KUVUNJA MAZIWA 252

TATIZO HALISI 2:UNYWAJI WA MAZIWA YA NG’OMBE KWA WATOTO KWA MUDA KAMA MBADALA 253

6.UTUMIAJI MKUBWA WA BIDHAA ZA KUKAANGA NA KUCHOMA 257

TATIZO FEKI: ULAJI WA BIDHAA ZA KUKAANGA 258

TATIZO HALISI:ULAJI SANA WA MAFUTA YA KUKAANGA 258

SURA YA 02. 261

FALSAFA ZA UDANGANYIFU WA MLANGO WA KUNUSA NA LADHA. 261

SABABU ZA KIASILIA NA KISAIKOLOJIA ZA LADHA ZA VITU 262

MUNGU ALIUMBA UTAMBUZI WA LADHA KISAYANSI 265

MCHEZO WA AKILI WA KUWATEKA WANASAYANSI NA WATU WASIWAZE SIRI ZA HUU UDANGANYIFU 267

KUUNDA MATATIZO FEKI AU DHIKI ZA UPUMBAVU 267

KUZALIWA TATIZO FEKI LA PILI 271

KUTUMIA SULUHISHO FEKI KAMA MKAKATI DHIDI TATIZO FEKI 273

TATIZO HALISI 274

SURA YA TATU 274

FIZIOLOJIA ZA MLANGO WA LADHA NA KUNUSA 274

ULIMI ‘’TONGUE’’ 274

MFUMO WA KUHISI WA ULIMI NA KINYWA. 279

MGAWANYO WA SELI ZA HISIA KATIKA ULIMI. 281

FIZIOLOJIA YA SELI KUHISI HALI TOFAUTI TOFAUTI ZA VYAKULA 283

FIZIOLOJIA YA MAWASILIANO KATI YA ULIMI NA UBONGO 289

SELI ZINAHISIJE KEMIKALI ZA VYAKULA 289

FIZIOLOJIA YA HISIA ZA KUHISI KUELEKEA KWENYE UBONGO 293

LADHA AU FLAVOUR NI NINI? NA INATOFAUTI GANI NA HISIA YA KEMIKALI YA CHAKULA AU TASTE? 296

UBONGO UNAKUMBUKAJE LADHA TOFUATI TOFAUTI NA UNAJUAJE LADHA MPYA? 298

PUA 299

FIZIOLOJIA YA KUHISI HARUFU KATIKA PUA 299

Receptors zinajuaje maelfu ya harufu? 300

FIZIOLOJIA YA HISIA ZA HARUFU KUELEKEA KATIKA UBONGO 302